Дзурынц форумы архайджытæ

Туаты Т.

Ирон адæм Хуыцауæй арфæгонд уæнт!

Абон цы минæварджын æмбырды стæм, ахæм нырмæ никуыма уыд. Форум иу кæны ирон адæмы æппæт къабæзтæ, минæвæрттæ дзы ис алы ирон мыггагæй дæр. Æмæ хъуыддаг канд уый мидæг нæй, æппæтадæмон форум зын саразæн кæй у, сæйраг уый у, æмæ æрмæст ахæм минæварджын æмбырдæн ис адæмы номæй дзурын æмæ уынаффæ кæныны бар. Хъыгагæн, фæстаг рæстæг æхсæнады фидар кæнын райдыдта рæдыд хъуыды, ома, ныртæккæ ирон мыггæгтæн ницыуал ахадындзинад ис. Уый нæ, фæлæ ма иуæй-иу «зондджынтæ»  тæрхон дæр рахастой мыггагæн, куыд æхсæнадон институтæн, хъыгдарыны хос у, æндæр ницæмæн хъæуы ныры царды, зæгъгæ. Фæлæ йæ не ‘ппæт дæр уынæм, зынаргъ æмбæлттæ, нæ фыдæлтæ рагæй фæстæмæ кæмæй пайда кодтой, уыцы мадзал абон дæр тынг хорз кусы, мах дæр дзы спайда кодтам, нæ форум цæттæ кæнгæйæ. Сæйраг у, цæмæй адæм зæрдиагæй æууæндой цы хъуыддаджы балæууыдысты, ууыл, царды рауадзынмæ кæй хъавынц, уыцы фæндтыл.

Форумы æрæмбырды фыццаг æфсон у ахæм: фæстаг азты Ирыстоны, ирон адæмы ‘хсæн рынау парахат кæнынц нæ адæмæн æцæгæлон дзыллон культурæ. Иннæрдыгæй нæм бырсынц кæйдæр динтæ æмæ нын ныддихтæ кодтой нæ адæмы. Уыдон ныридæгæн фæхицæнтæ кодтой канд районтæ нæ, фæлæ мыггæты  æмæ суанг бинонты дæр. Дины тыххæй ныхæй-ныхмæ æрлæууынц æфсымæртæ дæр. Уыцы фыдбылызы фæзындтытæ халынц ирон адæмы традицион культурæ, сафынц нын нæ иудзинад.

Ахæм уымæн уавæрмæ æрцыдыстæм, æмæ бирæтæ не ‘мбарынц ирон æгъдауы стыр ахадындзинад. Ирон æгъдауы фæрцы фервæзтысты ирон адæм тызмæг историон заманты, уый фæрцы бахъахъхъæдтой сæ ирондзинад. Абон дæр ма нæ адæмы кæд исты бæтты æмæ æнгом кæны, уæд уый у ирон æгъдау.

Ныры ирон адæмæй рох нæу, сæ историон райгуырæн бæстæ Кавказæй чи фæхауæггаг, уыцы æнамонд фæлтæр. Бирæ ирон фæлтæртæ баисты ивгъуыды хæстон-политикон цауты амæттаг æмæ  батадысты æндæр адæмты ‘хсæн. Карз хæстыты, æвирхъау тохты ирон адæм равдыстой диссаджы хъару æмæ лæгдзинад, нæ басастысты цыфыддæр уавæртæн, фæлæ уыйхыгъд лæмæгъ разындысты  сабыр царды – адзæгъæл сты æцæгæлон культурæты фæдыл, ферох кодтой ирон æгъдæуттæ, ирон æвзаг, нæ истори, ирон зондахаст.  Ныгуылæны æмæ Скæсæны адæмты культурæмæ зынгæ бавæрæн бахæсгæйæ, кæйдæр паддзæдтæ фидар кæнгæйæ, сæхæдæг æвæд сæфт фæкодтой. Ахæм сты историйы уроктæ. Йæхи чи нæ зоны, йæ культурæйыл æнувыд чи нæу, уыцы адæмы сæ рæузонддзинад æркæны æвзæр фæстиуджытæм.

Ныртæккæйы заман дунейы размæцыд бæстæты стыр цымыдисæй кæсынц ирон адæмы историон-культурон бынтæм. Ныгуылæн Европæйы, Америчы, Израилы, Китайы, азиаг бæстæты нымаддæр университетты, наукон центрты ахуыргæндтæ алывæрсыгæй иртасынц нæ фыдæлты бынтæ, зæрдиагæй ахуыр кæнынц ирон æвзаг. Ам нæхимæ та фыдæлты æвæджиауы хæзнатæ сафгæ кæнæм. Æнæвгъауæй доны бын фæкодтой нæ адæмы удварны æмæ материалон культурæйы цыртдзæвæнтæ, табуйаг бынæттæ, мин азтæ кæуыл цыд, уыцы хъæууæттæ.

Дунеæмбарынд ирон æгъдауы вазыгджын хицæндзинæдтæй иу уый мидæг ис, æмæ йæ æххæстгæнджытæ нæ аразынц аргъуантæ. Кувæндон сын у æнæкæрон дун-дуне. Уымæ гæсгæ, ирон адæм не скæнæг Хуыцаумæ кувынц гом арвы бын, Хуыцауы сконд æрдзон Кувæндоны. Ахæм кувæндон сын рагæй-æрæгмæ сты хæхбæстæ. Сæ нысаниуæгмæ гæсгæ иннæ дунеон табуйаг бынæттæй дæлдæр нæ лæууынц. Ирон адæмы уырнынадмæ гæсгæ, уыцы табуйаг бынатмæ æндæр динтæ куы фæхæццæ уой, уæд уымæй хæлд цæуы Хуыцауы Кувæндон.

Ирон адæмы традицион удварнон культурæ у хъæздыг, алцæмæй æххæст. Ирыстоны хæхбæстæ дихгонд сты кæмттыл, алы комæн дæр ис йæхи аудæг дзуæрттæ. Иутæн дзы ис æппæтадæмон нысаниуæг. Уымæ гæсгæ, Ирыстоны хæххон хай адæмæн уыд табуйаг рагзамантæй, алы динтыл хæст куынæма уыдысты, уæдæй нырмæ.

Дунейы ныффидар бæлвырд ахастдзинад адæмты, культурæты табуйаг бынæттæм, уыцы ахастдзинад ахæм у, æмæ табуйаг бынæттæн нæй æндæр адæмтæн бацахсæн. Ирæттæ та кæйдæрты аххосæй сæ сыгъдæг дзуæрттæ æмæ кувæндæттæ  æндæр адæмтæн сфыццаг кодтой, æмæ дзы уыдон хицауиуæг кæнынц, сæхи дин сын куыд амоны, афтæ. Уый стыр хæрамдзинад у, тæригъæддаг ми. Ахæм культурон агресси халы дунеон барады фыст адæймаджы сæйраг бартæ æмæ сæрибартæ.

Сæрмагондæй зæгъын хъæуы уый, æмæ дунейы историйы дæргъы табуйаг бынæттыл  карз тох кæй цæуы. Уыцы бынæттæ, центртæ цы адæмы сты, уыдоны къухы куы нæ уой, уæд сыл нæ аудынц, ницы ахъаз сын сты, æмæ адæмæн лæмæгъ кæны сæ удварн, сæфтмæ цæуынц. Уымæ гæсгæ алы адæм дæр йæ кувæндæттæ хъахъхъæны æцæгæлон культурæтæй, æндæр адæмы дины æндæвдæй. Ардыгæй хатдзæг кæнын: Ирыстоны хæхбæстæ официалонæй нымайын хъæуы табуйаг бынатыл. Ацы проект сæххæст кæнынæй та Ирыстон, стæй æнæхъæн Кавказ дæр суыдзæн æппæтдунеон культурон процессы архайæг. Кавказ нал нымайдзысты фæсвæд, фæстæзад, хъæддаг адæмты бæстæйыл. Уымæй уæлдай, фæбæрзонддæр уыдзысты Уæрæсейы  статусон æууæлтæ, куыд скифты-сæрмæтты-аланты фарнимæ баст паддзахад, афтæ.

Фарста ахæм хуызы алыг кæнынæй мах никæй бартæ къахыр кæнæм, никæцы дины минæвæртты æфхæрæм. Дунейы динтæй алкæцыйæн дæр ис табугæнæн центртæ, кæм фæзындысты æмæ архайдтой, уыцы бынæтты, æмæ алы конфессийы минæвæрттæ дæр сæ дины домæнтæ уым æххæст кæнæнт. Ирон адæмæн дæр афтæ – Ирыстонæй уæлдай махæн фыдыбæстæ нæй. Сæ табуйаг бынæттæ сыгъдæгæй хъахъхъæнгæйæ, ирон адæм бахъахъхъæндзысты сæхи. Æндæр гæнæн æмæ амал нын нæй. Æрдзæй нын лæвæрд ис ирæттæ уæвыны хæс æмæ бар, фыдæлтæ нын ныууагътой фæрнæйдзаг ирон æгъдæуттæ, æмæ уыцы хæзнатæ никæмæн дæттинаг стæм.

ТУАТЫ Таймураз

Спецвыпуск «Национальный форум Алания», 18 мая 2014 г.

Join the discussion

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *