РУХСТАУÆГ

Туаева7

Æвæдза, куыд диссаг вæййы  ирон удыхъæд кæмæ ис, ирондзинад  кæй дадзинты æнхъæвзы æмæ фыдæлты фарнæй фæрнджын чи вæййы, ахæм адæймаг! Ахæм адæймаг зæххмæ æнæмæнг æрцæуы æрвон рухс хæсгæйæ. Уый райгуыры хурау тæмæнтæкалгæ зæрдæимæ æмæ йæ уды æрдхæрæны артæй срухс  кæны адæмæн сæ  царды фæндаг. 

Ахæм адæймагмæ вæййы рагон ариаг зондахаст – цæрын йæхи уды дзæбæхæн нæ – фæлæ адæмы хорзæн. Ахæм адæймаг цæттæ вæййы цыфæнды зындзинæдтæн дæр фæразын,  суанг йæ цард дæр нывондæн æрхæссын рæстдзинады номыл æмæ йæ адæмы сæрвæлтау.  Ирон æгъдаумæ гæсгæ,  ахæм лæгты –иу  фыдæлтæ  хуымæтæджы нæ хуыдтой  “комы лæг” кæнæ  “адæмы лæг” æмæ-иу сæ ном фидæны фæлтæртæн дæнцæгæн бахъахъхъæны тыххæй скодтой  æрдхæрæны зарджытæ.

Уыцы   кадджын, нæртон адæмы хыгъдмæ бæргæ раджы æмбæлди бахæссын ТУАТЫ  Никъалайы чызг Ольгæйы (Уæлгъайы) (1912-1957) дæр, фыццаг ирон сылгоймаг-профессоры. Фæлæ, стыр хъыгагæн, Туаты Ольгæ рохуаты баззад. Йæ бирæ лæггæдтæн  не скодта  афоныл аккаг аргъ нæ æхсæнад. Адæмы зæрдæтæм дæсгай азты дæргъы рухс чи уагъта, ахуырады бæрзæндтæм сæууон стъалыйау чи схызти,  йæ цард рæзгæ фæлтæртæн нывондæн чи æрхаста, уыцы зынгзæрдæ рухстауæджы  ном абон бирæтæ зонгæ дæр нал кæнынц.

Туаты Ольгæ мæнæн уыд  ме’рвад дæр, æмæ ме мхъæуккаг дæр. Æмæ мын йæ ном, кæй зæгъын æй хъæуы, рагæй уыд зындгонд. Тынг  сæрыстыр дзы уыдтæн мæ сабибонтæй фæстæмæ. Уымæн мын уæлдай зын уыд рагæй дæр,  Ольгæ рохуаты кæй баззад, уый. Уыцы хъуыды мын æнцой нæ лæвæрдта æмæ уæд сфæнд кодтон æрæмбырд кæнын йæ номимæ баст архивон æрмæджытæ, Ольгæйæн йæхи наукон куыстытæ æмæ ма абон йе мдугонтæй удæгас чи у,  уыдоны мысинæгтæ.

Афтæмæй, 2012 азы  Туаты Ольгæйы цард æмæ наукон куысты тыххæй бацæттæ кодтон чиныг “Она была первой”.  Æмæ мæ фæнды уæ базонгæ кæнын чиныгæй ист æрмæджытимæ.

Арвыкомы фæндагыл Бæрзæфцæджы цæгатварс хæхты рæбын æрбынат кодта Къобыхъæу. Къобы сæрмæ цымыдисаг айнæг къæдзæхы сæрыл та ис  рæсугъд хæххон хъæу Ухат. Уыцы хъæуы  1886 азы райгуырд фидæны фыццаг ирон сылгоймаг профессор Туаты Никъалайы чызг Ольгæ (Уæлгъа).

Чызджы бинонтæ, хуыздæр цард агургæйæ,  рафтыдысты Дзæуджыхъæумæ. Ольгæйыл 12 азы куы сæххæст, уæд йæ фыд амард, æмæ йæ мад баззади дæс сывæллонимæ.

Йæ чысыл зæрдæйæ Оля тынг бæллыдис ахуырмæ. Уыцы заманы  гæвзыкк, уырыд уыдис  Ирыстон. Бынтон маройаг та уыдис хæххон ирон сылгоймаг. Паддзахы Уæрæсе ирон фæллойгæнджыты æхсæн, уæлдайдæр та фæсивæды астæу, дин хæлиуы охыл байгом кодта Ирыстоны дины чысыл скъолатæ. Кæд скъолаты ахадындзинад уыдис диныл баст, уæддæр сæ рæстæджы уыдон зынгæ ахъаз фæсты ирон адæмы культурæйы сырæзтæн.

Ахæм уыдис Дзæуджыхъæуы приходон дины скъола дæр. Куыддæр амалтæй Оляйæн бантыст уырдæм бахауын æмæ æнæзивæгæй згъордта скъоламæ. Нæ фæтасын кодтой æххормæгтæ æмæ бæгънæгдзинад Оляйы. Чысыл хæххон чызг скъоладзаутæй ахуыры йæ разæй никæй уагъта. Тыхстдæр сахаты-иу хъæдтыхдæр æрбалвæста йæ риумæ чиныг, арфдæр-иу байста йæ зæрдæмæ ахуырады тæфаг.

Дины скъола фæуынмæ хъавыдис Оля, афтæ фехъуыста, Дзæуджыхъæуы ирон сылгоймæгты скъолайы — приюты тыххæй. Скъола байгом 1872-æм азы. 1891-æм азы йæ «Кавказы чырыстон динæвæрæг æхсæнад» æхгæнынвæнд скодта. Ирон адæмы поэт, хæххон фæллойгæнджыты ныфс — Хетæгкаты Къоста, къæдзæхау, æрлæууыд уыцы æбуалгъ фæндоны ныхмæ æмæ уæды ирон сылгоймæгты иунæг скъола æхгæнын нæ бауагъта.

Оля бахаудта уыцы скъоламæ. Ам дæр Оля ахуыр кодта иттæг хорз. Йæ хæрзæгъдау, йæ зæрдæргъæвддзинадæй скъолайы ахуыргæнджыты цыбыр рæстæгмæ йæхимæ æркæсын кодта. Ирон сылгоймæгты скъола каст фæуæвгæйæ, Оляйы фæндыдис дарддæр сахуыр кæнын.

Иæ зæрды уыд дохтыр суæвын дæр, фæлæ йын уæззау царды уаг, мæгуырдзинад бар нал радтой æмæ 1905-æм азæй фæстæмæ ахуыргæнæджы куыст кæныныл ныллæууыдис.

Уый йæ разы хæсæн сæвæрдта уæды талынг Ирыстоны рæзгæ сабиты зæрдæтæм ахуырады рухс бауадзын, ирон культурæйы сырæзтæн феххуыс кæнын. Оля зылдис Ирыстоны хъæутыл. Хæрзконд, хæрзæгъдау, æхсидгæ хъаруйы хицау æрыгон ахуыргæнæг -чызджы хъæуты цæрджытæ бауарзтой сæхи хъæбулау. Уый дæр сын æвæллайгæйæ хъомыл кодта сæ сабиты. Урочы-иу йæ зæрдыл æрлæууыдысты, йæхæдæг цы зын уавæрты ахуыр кодта, уыдон. Йæ цæст-иу ахаста ирон чысыл сывæллæттыл æмæ-иу æнувыдæй архайдта, цæмæй хуыздæр сахуыр уыдаиккой, ууыл..

Олгинскæ, Зæронд Бæтæхъойыхъæу, Даргъ-Кьох, Чырыстонхъæу, Хъæдгæроны æмæ иннæ хъæуты фæсивæд бирæ хорздзинæдтæ базыдтой сæ ахуыргæнæг Оляйы фæрцы. Кæд уыцы рæстæджы æргомæй фадат нæ уыд, зæрдæйы фæндиаг ахуырады раззагдæр хъуыдытæ дзыллæты æхсæн парахат кæнынæн, уæддæр Оля аивæй æмбарын кодта царды æцæгдзинад фæсивæдæн, æфтыдта сæ сæрибарыл тохгæнæг ирон революцион-демократон фыссæг Хетæгкаты Къостайы бæрнджын фæндагыл. Æмæ уыдонæй фæстагмæ сырæзтис, сæрибары рæсугъд дунейы сæраппонд æнауæрдонæй чи хæцыдис, бирæ ахæм тохгæнджытæ.

Ныннæрыдысты Октябры цæхæртæ. Мæлæтдзаг тохты райгуырдис ног дуне æмæ сæуæхсидау ныррухс кодта фæллойгæвджыты цæсгæмттæ. Æппæт хæххон сылгоймæгтау Октябры хурзæрин батавта Туаты Оляйы æрхæндæг зæрдæйы дæр, æмæ Оля райдыдта йæ балц намысы фæндагыл. Дæс азы фæкуыста ахуыргæнæгæй Æрыдоны, суагъта сæрибар куысты йæ мондæгтæ, æнтыстджынæй каст фæцис аспирантурæ. 1940-æм азы сси  ирон æвзаг æмæ литературæйы кафедрæйы сæргълæууæг.

Туаты Никъалайы чызг Ольгæ сарæзта дæсгай ахуыргæнæн чингуытæ, ныффыста цалдæр наукон куысты æмæ Нарты эпосы тыххæй зынгæ статьятæ. Оля æрæмбырд кодта фондз мин ныхасæй фылдæр рацæуинаг ирон-уырыссаг академион дзырдуатæн, сарæзта иронау кæсыны æмæ уырыссагау хынцыны чингуытæ 2-З кълæстæн, сарæзта 8-æм къласæн ирон хрестомати , у ирон скъолаты 8-9-10 кълæстæн уырыссаг æвзаджы чингуытæн æмавтор. Уый ныффыста бирæ наукон статьятæ. Уыдонимæ: «Ирон литературон æвзаджы сæвзæрд æмæ дарддæры рæзт», «Ирон æмæ уырыссаг фонетикæйы æмхуызонад» æмæ æндæртæ.

Уыцы рæстæджы Туаты Никъалайы чызг Оля радта цалдæр сæдæифтонг ахуыргæнæджы Ирыстонæн. Уый къухы ахуыр кодтой бирæтæ наукон кусджытæй, скъолаты директортæй, райдайгæ фысджытæй æмæ зынгæ æхсæнадон кусджытæй.

Фыдыбæстæйы хæст йæ тынгыл куы уыдис, Туаты Оляйы ахуыргæнинæгты дзæвгар  хай  æппæт   советон  адæмы æмрæнхъ знагимæ мæлæтдзаг тохы куы бацыдис, уæд Туаты Оля фронтæй æнæсцухæй иста писмотæ.

«Мæ зынаргъ ахуыргæнæг, — фыста акъоппæй Оляйы ахуыргæнинаг, курдиатджын æрыгон поэт Кочысаты Мухарбег, — ныфс мын дæттынц хæсты быдыры дæ амынддзинæдтæ, дæ бирæ рæвдыдтытæ уадзынц тых ме`уæнгты. Дæ зæрдæ дар, Оля, æз цыфæнды зындзинады дæр нæ Ирыстоны кад æмæ дæ рухс цæсгом кæй нæ фæчъизи кæндзынæн, ууыл».

1942-æм азы фæззæджы гитлеронтæ бырстой Кавказы фидæрттæм. Уæд Кавказы хæхты рæбын æфсымæрон ингæны цурмæ æрæмбырд сты Цæгат Кавказæй æртæ мин бæрнджын лæджы.

Уыцы историон антифашистон æмбырды Кавказы хæххон æмæ хъазахъаг сылгоймæгтæм фæсидтис Оля цъаммар знæгты ныхмæ карз тох кæныны тыххæй. Ирыстоны сылгоймæгтæ сæ зæрдæтæм арф райстой Туаты Оляйы судзгæ ныхæстæ æмæ, фронты домæнтæ æххæст кæнгæйæ, æнæрынцойæ куыстой куыстуæтты, æххуыс кодтой алы мадзæлттæй Сырх Æфсадæн.

1941-1942 азты Туаты Ольгæ   уыдис   агитаторты къорды, сидти республикæйы адæммæ, цæмæй сæ тыхтæ, сæ цард ма бавгъау кæной, знаджы ныхмæ тохгæнгæйæ. Институты   хицауад йæ хорз куыстæн скодта стыр аргъ æмæ йын саккаг кодта профессоры ном. Ирон хæххон сылгоймæгтæй фыццагдæр профессоры ном Ольгæ райста.

Туаты Ольгæ æнтыстджынæй фæкодта æхсæнадон куыст дæр: облæсты ахуырады оргæнты, Уæрæсейы æмæ Советон Цæдисы сæйраг Советтæм æвзарæн къамисты æмæ æндæр бæрнон бынæтты. Ольгæ дзырдзæугæ сылгоймаг кæй уыдис, уымæ гæсгæ йæ фæд-фæдыл дыууæ хатты сæвзæрстой Уæрæсейы Сæйраг Советы депутатæй.Туаты Ольгæйæн йæ æнæзæрдæхудт алывæрсыг куысты тыххæй лæвæрд æрцыд 25 Кады грамотæйы, цалдæр майданы æмæ Цæгат Ирыстоны наукæйы сгуыхт кусæджы ном.

Ольгæйæн  йæ  фæлгонц баххæст   кæныны   тыххæй зæгъын хъæуы, куыд адæймаг, афтæ цæстуарзон æмæ хæларзæрдæ кæй уыдис, уый дæр. Кæд æрыгонæй бирæ зынтæ бавзæрста, уæддæр  йæ  зæрдæ нæ фæхъæбæр.     Йæхи хъæбулы хуызæн схъомыл кодта йæ хæлæртты чысыл лæппу  — Лекъты  Мараты. Лæппу  каст фæци дыууæ уæлдæр скъолайы, сси дæсны специалист. Марат куыд дзырдта,   афтæмæй сæ фатер Ольгæйы студенттæй цух   никуы уыди:    йæ бон цæмæй уыди, уымæй æххуыс  кодта ахуырдзау фæсивæдæн, уыимæ æхцайы   фæрæзтæй дæр.

Туаты Ольгæ уыд  стыр ахуыргонд æмæ стыр парахат зæрдæйы хицау. Йæ зæрдæйы, æвæццæгæн, æгас Ирыстон дæр цыдис, æрыгон фæлтæр та дзы уæлдай хъармдæр къуымы æвæрд цыдысты. Йæ кæддæры ахуыргæнинæгтæ сæ мысинæгты афтæ фыссынц: «Туаты Уæлгъамæ цас мæ хъус дардтон æмæ кастæн, уымæй цыдтæн иу бындурон хъуыдымæ: кондджын, уындджынæй нымд кодта ирон фарны хæрзтæн… Æмбис карæй ахызтысты йæ азтæ, уæддæр цыди адæмы астæумæ чындздзон чызгау хъæлфгæйæ, ныфсхастæй, куыстхъом æмæ цæрдхъомæй.

Сабырæй цæстуарзонæй дзургæйæ Уæлгъа æргом амыдта куыд куысты  æмæ ахуыры æнтыстытæм, афтæ рæдыдтæ æмæ къуыхцытæм дæр. Стыр аргъ кодта æргом ныхас æмæ æргом пайдайаг хъуыддæгтæн. Цыфæнды мæгуыр уавæрты дæр касти удыхъæды фæзминагдæр миниуджытæм, дарæсы конд æмæ æфснайдмæ, сылгоймаг æмæ нæлгоймаджы хидарыны уагмæ. Зыдта йа дæлбар ахуыргæнджытæй чи цæмæ хуыздæр арæхсти, уый.  

Цæттæ кодта зæрдиагæй студентты ахуыргæнæджы бæрнон куыстмæ суанг фыццæгæм  курсæй фæстæмæ. Зонадон куыстмæ йæ хъус чи дардта студенттæй, уыдонæн рагацау амыдта, сæйрагдæр зонын цы æмбæлы, уыцы æрмæг» (Айларты Измаил, фыссæг).

«Олгъа  нæ алкæмæ дæр хи хъæбулау касти. Чи нæ кæм цæры, куыд цæры, цæмæй цæры, уыдонæй нæ биноныг фæфæрстытæ кодта. Йæ бон цæмæй уыд, уымæй нын æххуыс кодта. Бацархайдта-иу, цæмæй алы студент дæр ахуыры æййафа æмæ стипенди иса, ууыл. Мæнæ цъиуджын карк йæ цъиуты йæ базырты бын куыд бакæны, афтæ нæ алкæуыл дæр йæ арм дардта.

Куыд иузæрдион уыд ирондзинадыл, куыд зæрдæбынæй амыдта йæ предмет! Хъыгагæн, мах уыцы хорздзинæдтæ ферох кодтам æмæ йын йæ рухс ном дæр никуы æрымысыдыстæм. Кæд нын стыр худинаг у, уæддæр, йе `нусон хæдзар кæм ис, уый дæр бирæтæ нæ  зонынц.

Мæн фæнды, абон Багаты Никъалайы æмхуызон Олгъайы дæр куы æрымысиккам, уый. Уымæн æмæ уыдон дыууæйæ дæр æмхуызон иузæрдион кусджытæ уыдысты. Ирон æвзаджы кады тырыса бæрзонд систой æмæ йæ цытджынæй фæхастой сæ амæлæты бонмæ.

Туаты Ольгæйы хуызæн  адæймаг рохуаты аззайынæн æвгъау у. Уадз æмæ ныртæккæйы ирон æрыгон фæлтæр дæр зоной нæ фыццаг ирон сылгоймаг-профессор Туаты Олгъайы» (Æрчъегкаты Зарæ, РЦИ-Аланийы сгуыхт ахуыргæнæг).

Зынгзæрдæ ахуыргонды зæрдæ йæ кусынæй банцад 1956 азы. Ныгæд æрцыд Ирыхъæуы Мады – Майрæмы аргъуаны кæрты.

Ницы ис æрымысæггагæй уæ размæ цы æрмæг рахастон Туаты Ольгæйы тыххæй, уым.  Куыд уынæм, афтæмæй абон дæр, фыццаг сылгоймаг-профессор – Туаты Ольгæ у бирæ миниуджытæй фæзминаг æмæ бæззид хорз дæнцæгæн. Уымæ гæсгæ, ныр 60 азæй фылдæр нæ хицæн кæны Олъгæйыæ рухс сурæт йæ кæддæры ахуыргæнинæгты зæрдæтæй. Абон дæр ма, бæргæ, уый хуызæн ахуыргæндтæ куы уаид не хсæн: ахæм сыгъдæгзæрдæ, ахæм цæстуарзон, ахæм æнувыд æмæ уæздан!

О, фæлæ, уæддæр куыд рауад афтæ æмæ йæ ном, суанг ЦИПУ-йы ирон æвзаджы кафедрæйы, Ольгæ йæ цард кæмæн снывонд кодта, уый кусджытæ дæр рæстмæ кæй нал зонынц, йæ наукон куыстытæй йын пайда кæй нал кæнынц, йæ хорзы кой ног æмæ ног фæлтæртæн кæй нал кæнынц, Æлборты Барысбийы, фыццаг нæлгоймаг профессоры,  фарсмæ йæ кæй  не‘вæрынц. Уый мæнмæ тынг æнæраст кæсы, уымæн æмæ  хорзы кой хъуамæ мыггагмæ цæра.

Сæ хуыздæртыл-иу ирон адæм скодтой зарджытæ,  абон та  сæ номæй схонынц горæты уынгтæ. Хорз уаид æмæ, цы уынгыл царди Дзæуджыхъæуы Туаты Ольгæ, уымæн куы радтиккой йæ ном. Уый у  къаннæг уынг «Осетинская». Кæй зæгъын æй хъæуы,  «Осетинская» та æмбæлы схонын бирæ егъаудæр уынг. Æмæ уый уаид хорз номарæн Ирыстоны кадджындæр хъæбултæй иу — Туаты Ольгæйæн.

 ГÆДЖИТЫ Лианæ

2(7), май 2016 г. 

Join the discussion

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *